Samenwerken is geen individuele competentie, toch?

19 september 2025

Het opzet van het boek 'Tussentaal' is dat er heel veel 'in-mensen-taal' is en weinig 'tussen-mensen-taal'.  In organisaties spreken we veel over ambitie, drijfveren, kwetsbaarheid, teleurstelling, emoties, zelfreflectie, bewustzijn. Maar weinig over 'welke relatie hebben wij', 'hoe gaan we om met elkaar'. 

Dit is heel herkenbaar, dacht ik toen ik bovenstaande quote tegenkwam. Samenwerken zie ik als eigenschap opduiken in heel veel profielschetsen. Wat zegt het eigenlijk, als we samenwerken beoordelen als een persoonlijke eigenschap? Dat suggereert dat het iets is wat je individueel bezit, zoals analytisch vermogen of stressbestendigheid. Terwijl samenwerken per definitie iets relationeels is. Alsof het mogelijk is dat je het kunt afvinken op een lijstje, los van de context waarin iemand werkt. Tegelijkertijd moet ik toegeven dat ik het wel fijn vind als ik het in vacatures zie staan, of als mensen tijdens een evaluatiegesprek worden gevraagd naar hun plek in het team. Als HR-adviseur heb ik het meermaals onder de aandacht gebracht. Als leidinggevende vond ik het zelf belangrijk dat medewerkers 'konden' samenwerken en maakte er een expliciete verwachting van. De quote roept vragen op over hoe we naar samenwerkingsgedrag kijken. We overschatten de invloed van persoonlijkheid en karakter, en onderschatten de invloed van de omgeving als verklaring voor het gedrag van de ander. Samenwerken ontstaat in de ruimte tussen mensen, toch? Die ruimte wordt meer gevormd door context en cultuur, dan door persoonlijkheid, toch? Ik heb het eerder al onderzocht in het stukje over 'autonomie', waarin ik vertelde dat rekening houden met je afhankelijkheden autonomie niet verkleint, maar juist vergroot. 

'Samenwerken' is kwetsbaar en onvoorspelbaar. Het hangt af van de organisatiecultuur én van de teamcultuur. Dat zijn twee verschillende dingen. Enkele competitieve mensen in een team versterken onderlinge rivaliteit. Een team dat met cyberveiligheid bezig is, maakt duurdere fouten dan een team in een winkel. Een leidinggevende die de wat en de hoe van medewerkers bepaalt, verdeelt het werk meticuleus en laat weinig ruimte voor samenwerken. Hoe er wordt samengewerkt is een kwestie van leiderschap, van onderlinge veiligheid, van gedeelde doelen, van hoe druk het is, van hoeveel vertrouwen er is, van hoeveel ruimte er is om fouten te maken. In een omgeving waar wantrouwen heerst, waar mensen op hun hoede zijn, zal zelfs de meest ‘samenwerkingsvaardige’ persoon zich terugtrekken. Zowel het team, als de organisatie bepalen in grote mate én op een andere manier welke samenwerkingscultuur ontstaat. 

Wat me aanspreekt in de quote, is de aanname dat samenwerken iets is wat je individueel kunt ‘bezitten’. Maar als je dat onderzoekt, is het toch moeilijk te realiseren. En toch bestaat in elk team de behoefte om daarrond een verwachting te schetsen. Hoe kom je daar dan uit? Ik probeer het met een woordspelletje. 

Samenwerkingsgerichtheid is een eigenschap die ik wel vaak gebruik als spiegel. Het is geen competentie, het is een keuze, een motivatie, een intentie. Niet de motivatie om goed te scoren op een competentielijst, maar de motivatie om je te verbinden met het geheel. Die motivatie ontstaat niet in het luchtledige. Ze wordt gevoed – of geremd – door de context. Samenwerkingsgerichtheid is dan niet iets wat je hebt, maar iets wat je toelaat in jezelf, omdat de omgeving het uitnodigt. Samenwerking is dan geen individuele prestatie, maar een collectieve uitkomst van een motiverende context. Wat is het verschil tussen samenwerken en samenwerkingsgerichtheid? Het gaat over de reflex om het perspectief van de groep te bekijken. Een individu kan wel het verschil maken door de groep-in-zijn-geheel in te schakelen. Hoe ik dat al gezien heb in teams en groepen?

• Iemand stopt met discussies op te nemen in 1-op-1 gesprekken en durft het in het team te leggen. 
• Iemand durft een project dat niet goed loopt, in het team te bespreken en niet enkel met de leidinggevende. 
• Iemand betrekt teamleden in een beslissing die hij moet (mag) nemen. 
• Iemand bevraagt welke ideeën anderen hebben bij de opmaak van het beleidsplan. 
• Iemand geeft toe dat het niet duidelijk is wat de teamprioriteit is voor de komende periode.
• Iemand benoemt dat het teamoverleg niet langer werkt en ze rond de spannende thema's draaien. 
• Iemand spreekt een collega aan op niet ingeloste verwachtingen en vraagt aan iedereen om mee te onderzoeken waar het schoentje knelt
• Iemand vraagt een stille collega wat hij of zij aan het denken is.
• Iemand benadrukt dat er afwezigen zijn na een groepsgesprek en vraagt hoe zij worden meegenomen in de beslissing.
• Enzovoort.

Het lijkt misschien een woordspelletje om de individuele competentie niet 'Samenwerken' maar 'Samenwerkingsgerichtheid' te noemen. Maar er is voor mij een groot verschil. In de samenwerkingsgerichtheid vertrek je vanuit een houding van niet-weten en wil je er met het hele team uit geraken. Het gaat over de reflex om de groep te betrekken, niet zozeer het individu.  

Welke context nodigt jou het meest uit om samen te werken? Heb je al ontdekt wat jij belangrijk vindt? Als het geen individuele competentie is, wat zegt dat over hoe we samenwerking zouden moeten waarderen?

Bron:
Tussentaal